Historia doliny sięga kilkunastu tysięcy lat i ukształtowała się w wyniku działalności wód polodowcowych. Wylewy Wisły spowodowały powstanie żyznych gleb, które nazywamy madami. Są one zróżnicowane, ale przy właściwej melioracji, regulującej poziom wód gruntowych, dają wysokie plony. Prawobrzeżna część doliny ma tylko 2 metry wysokości nad poziom Wisły i stanowi taras zalewowy tej rzeki. Pocięty jest licznymi kanałami i rowami melioracyjnymi. Krajobraz kulturowy Doliny Kwidzyńskiej obejmuje ukształtowanie terenu wytworzone przez siły przyrody oraz działalność człowieka. Są to układy przestrzenne wsi, architektura mieszkalna i gospodarcza, cmentarze oraz wał wiślany, groble i kanały. Od najwcześniejszych prób zagospodarowania Doliny Kwidzyńskiej występował problem stałego osadnictwa. Pomimo heroicznej walki wylewy Wisły załamywały wszelkie próby osadnictwa. Od połowy XIII wieku sprowadzano kolonistów początkowo z Fryzji i państw niemieckich, a następnie z Holandii, Pomorza i ziem polskich. Dopiero osadnictwo mennonitów, prowadzone od połowy XVI wieku, zapoczątkowało osuszanie bagien i torfowisk, regulację rzek, budowę i utrzymanie rowów oraz kanałów odwadniających. W kanałach znalazły się jazy, przepusty i śluzy. Jednak dopiero trwająca kilkaset lat budowa wału wiślanego była tą właściwą drogą do zagospodarowania doliny. Ziemia w Dolinie Kwidzyńskiej została wydarta wodzie i egzystowała z nią w ścisłym związku. Każdy osuszony, zmeliorowany skrawek ziemi był wykorzystywany i dlatego nie ma tu prawie nieużytków. Przez kilka wieków niewiele zmienił się też ten czytelny układ podziału ziemi na część mieszkalną i część do uprawy. Dolina Kwidzyńska to mezoregion, będący północną i największą częścią makroregionu Dolina Dolnej Wisły. Ma blisko 401 km², około 40 km długości i 6 do 9 km szerokości. Średnia wysokość dna doliny wynosi 10-15 m n.p.m., a maksymalnie sięga do 20 m n.p.m. Południową granicę doliny stanowią Góry Łosiowe, oddzielające ją od Kotliny Grudziądzkiej. Wisła płynie blisko lewego – wyższego niż prawy, brzegu doliny. Natomiast pod prawym jej brzegiem, równolegle do „królowej polskich rzek” przez dużą część doliny płynie rzeka Liwa, zasilająca swymi wodami Nogat. Wybudowane przed stuleciem śluzy w Białej Górze odcięły Nogat od głównego koryta Wisły. Pod wsią Piekło, w miejscu dawnego rozgałęzienia Wisły na Nogat i Leniwkę, biegnie granica północna, oddzielająca Dolinę Kwidzyńską od Żuław Wiślanych. Wał wiślany, który zaczyna się w Wełczu Wielkim i prowadzi do Białej Góry, ma długość 45 km, a na terenie ziemi kwidzyńskiej 32 km. Podstawa wału ma 30 m, a na odcinku między Gniewskim Polem a Janowem wynosi 40 m. Wysokość wału waha się od 8 do 12 m, szerokość korony wynosi 6m. Wał został usypany z ziemi gliniasto-ilastej. Na terenie Doliny Kwidzyńskiej znajdują się gminy, z których część rozciąga się w pradolinie Wisły:
- gmina Grudziądz – powierzchnia 165 km², około 11 400 mieszkańców,
- gmina Kwidzyn – powierzchnia 207 km², około 11 000 mieszkańców,
- gmina Ryjewo – powierzchnia 104 km², około 6 000 mieszkańców,
- gmina Sadlinki – powierzchnia 112 km², około 5 500 mieszkańców.
Proponujemy Państwu spacer po zabytkach kultury materialnej w Dolinie Kwidzyńskiej. Upływ czasu ma bardzo zły wpływ na ich stan i coraz więcej z nich popada w ruinę i na zawsze znika. Jednak to, co jeszcze pozostało, warto zobaczyć, utrwalić na zdjęciach i nie dopuścić do zniszczenia. Dolina Kwidzyńska jest naszą „małą ojczyzną”, która powinna stanowić wspólne dobro i być najważniejszym celem działalności administracji państwowej. To właśnie na tym co jeszcze pozostało i jest możliwe do uratowania powinniśmy skupić nasze działania. Album który stworzyliśmy powstał dzięki dofinansowaniu z Urzędu Marszałkowskiego w Gdańsku. Liczymy, że to opracowanie pomoże zwiększyć grono sympatyków i wspólnymi siłami skutecznie powiększymy zabiegi ratujące kulturę materialną Doliny Kwidzyńskiej.

Prezes
Lokalnej Organizacji Turystycznej Ziemi Kwidzyńskiej „Liwa”
Henryk Michalik